Şarabın bilinen en eski kimyasal izleri, bugünkü Gürcistan’da MÖ 6000–5000 yıllarına tarihlenen Neolitik küplerde ve İran’ın Zagros Dağları’ndaki Hacı Firuz Tepe’de bulunmuştur. Araştırmacıların önemli bir kısmı, asmanın evcilleştirilmesinin Güney Kafkasya, Doğu Anadolu ve Zagros’u kapsayan dağlık kuşakta gerçekleştiğini kabul eder. Şarap kültürü buradan Mezopotamya, Mısır ve Akdeniz yoluyla Avrupa’ya, oradan da dünyaya yayılmıştır.
| MÖ 6000–5000 | Gadachrili Gora ve Shulaveris Gora (Gürcistan): küplerde şarap kalıntısı |
| MÖ 5400–5000 | Hacı Firuz Tepe (İran, Zagros): çömlekte şarap izi |
| MÖ 4100–4000 | Areni-1 mağarası (Ermenistan): bilinen en eski şarap işliği |
| MÖ 3000 dolayı | Asma kültürü Levant’tan Mısır’a ulaşır |
| MÖ 1000’den itibaren | Fenikeliler şarabı Akdeniz ticaretiyle yayar |
| MÖ 600’den itibaren | Yunan şarapçılığı İtalya ve Güney Galya’ya yayılır |
| 19. yüzyıl sonu | Filoksera salgını Avrupa bağlarını yıkar |
Şarabın kaynağı hangi arkeolojik bulgulara dayanır?
2017’de PNAS dergisinde yayımlanan ve Patrick McGovern’ın yürüttüğü çalışmada, Tiflis’in yaklaşık 50 km güneyindeki Gadachrili Gora ve Shulaveris Gora yerleşimlerinden çıkarılan büyük küp parçaları incelendi. Kalıntılarda üzüm ve şarabın kimyasal belirteci sayılan tartarik asit ile malik, süksinik ve sitrik asitler saptandı. Bulgular MÖ 6000–5000 yıllarına tarihlenerek o güne kadarki en eski kanıt olan Hacı Firuz Tepe’nin (MÖ 5400–5000) önüne geçti.
Ermenistan’ın Vayots Dzor bölgesindeki Areni-1 mağarasında 2007–2010 kazılarında bulunan ve MÖ 4100–4000’e tarihlenen kompleks ise bilinen en eski şarap işliği olarak anılır. Burada yaklaşık bir metrelik kil ezme teknesi, 60 cm derinliğinde bir fermantasyon kabı, üzüm çekirdekleri ve kabukları bulundu; kalıntılar evcil Vitis vinifera olarak tanımlandı. Anadolu’daki bulgular ve geleneksel üretim için Anadolu’da Şarabın Tarihi yazısına bakılabilir.
Şarap Akdeniz’e ve Avrupa’ya nasıl yayıldı?
Asma kültürü MÖ 3000 dolayında Levant üzerinden Mısır’a ulaştı ve Nil Deltası’nda saraya bağlı bir üretim gelişti. MÖ 1000’den itibaren Fenikeliler ticaret ve koloniler aracılığıyla şarabı Akdeniz’e taşıdı; Yunanlar MÖ 600’lerden itibaren üretimi İtalya ve Güney Galya’ya yaydı. Roma, bağcılığı imparatorluk geneline yaydı; Columella’nın MS 65 dolayında yazdığı eser asma terbiyesini ayrıntılı biçimde anlatır. Orta Çağ’da manastırlar, ayinlerde kullanılan şarap nedeniyle bağcılığı sürdürdü; 1098’de kurulan Sistersiyen tarikatı Avrupa’nın birçok yerinde bağ kurdu.
Yeni Dünya ve modern dönemde neler değişti?
16. yüzyılda Meksika, Peru ve Şili’de bağlar kuruldu; Kaliforniya’da 17. yüzyıl sonlarında Cizvit misyonlarıyla başlayan bağcılık 1850’lerde Napa ve Sonoma’ya yayıldı. Avustralya’ya asma 1788’de, Yeni Zelanda’ya 1819’da getirildi. 19. yüzyılın ikinci yarısında filoksera adlı asma biti Avrupa bağlarını büyük ölçüde yıktı; asmaların çoğu dayanıklı Amerikan anaclarına aşılanmak zorunda kalındı ve bu uygulama günümüzde de sürmektedir.
Sık sorulan sorular
Bilinen en eski şarap nerede bulunmuştur?
Güncel arkeolojik verilere göre en eski kimyasal kanıt, Gürcistan’daki Gadachrili Gora ve Shulaveris Gora’da MÖ 6000–5000 yıllarına tarihlenen küplerden gelir.
Bilinen en eski şarap işliği hangisidir?
Ermenistan’daki Areni-1 mağarasında bulunan ve yaklaşık MÖ 4100’e tarihlenen ezme teknesi ve fermantasyon kabı, bilinen en eski şarap işliği olarak kabul edilir.
Kaynak: Sci.News – McGovern vd., PNAS 2017; Wikipedia – Areni-1 winery; Wikipedia – History of wine.
